Τα PFAS αποτελούν μία από τις νεότερες προκλήσεις για την προστασία της ποιότητας του πόσιμου νερού στην Ευρώπη. Πρόκειται για μια μεγάλη οικογένεια συνθετικών χημικών ουσιών, οι οποίες χρησιμοποιούνται εδώ και δεκαετίες σε πολλές βιομηχανικές και καταναλωτικές εφαρμογές. Η μεγάλη ανθεκτικότητά τους στη διάσπαση έχει οδηγήσει στον χαρακτηρισμό τους ως «αιώνια χημικά» και στην ανίχνευσή τους στο έδαφος, στα επιφανειακά και υπόγεια νερά και, σε ορισμένες περιπτώσεις, στο πόσιμο νερό.
Από τις 12 Ιανουαρίου 2026, οι νέοι ευρωπαϊκοί κανόνες για τα PFAS στο πόσιμο νερό εφαρμόζονται πλήρως, εισάγοντας για πρώτη φορά συστηματική και εναρμονισμένη παρακολούθησή τους σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Τι είναι τα PFAS και γιατί προκαλούν ανησυχία;
Οι υπερ- και πολυφθοροαλκυλιωμένες ουσίες (PFAS) περιλαμβάνουν χιλιάδες διαφορετικές ενώσεις. Η χημική σταθερότητά τους τις έκανε ιδιαίτερα χρήσιμες σε προϊόντα που απαιτούν αντοχή στο νερό, στα λίπη ή στις υψηλές θερμοκρασίες. Έχουν χρησιμοποιηθεί, μεταξύ άλλων, σε βιομηχανικές διεργασίες, αφρούς πυρόσβεσης, αδιάβροχα υλικά και διάφορες ειδικές επιστρώσεις.
Το ίδιο χαρακτηριστικό που τις καθιστά τεχνικά χρήσιμες δημιουργεί και το περιβαλλοντικό πρόβλημα: πολλές PFAS αποδομούνται εξαιρετικά δύσκολα. Μπορούν επομένως να παραμένουν στο περιβάλλον για μεγάλα χρονικά διαστήματα και ορισμένες να συσσωρεύονται στον άνθρωπο και σε άλλους οργανισμούς. Η μακροχρόνια έκθεση σε συγκεκριμένες PFAS έχει συνδεθεί με δυσμενείς επιδράσεις στην υγεία, γεγονός που οδήγησε την Ευρωπαϊκή Ένωση στην αυστηρότερη παρακολούθησή τους.
Τι προβλέπει η ευρωπαϊκή νομοθεσία;
Το βασικό θεσμικό πλαίσιο είναι η αναθεωρημένη Οδηγία (ΕΕ) 2020/2184 για την ποιότητα του νερού ανθρώπινης κατανάλωσης. Η Οδηγία εισήγαγε δύο διαφορετικές παραμέτρους για τον έλεγχο των PFAS:
- «Άθροισμα των PFAS» (Sum of PFAS): 0,10 μg/L ή 100 ng/L, που αφορά το άθροισμα 20 συγκεκριμένων PFAS που θεωρούνται σημαντικές για τον έλεγχο του πόσιμου νερού.
- «Σύνολο PFAS» (PFAS Total): 0,50 μg/L ή 500 ng/L, που αφορά ευρύτερα το σύνολο των υπερ- και πολυφθοροαλκυλιωμένων ουσιών.
Τα κράτη μέλη μπορούν να εφαρμόζουν τη μία ή και τις δύο παραμέτρους, ενώ έχουν τη δυνατότητα να θεσπίζουν αυστηρότερες εθνικές τιμές.
Η σημασία των αριθμών γίνεται περισσότερο αντιληπτή αν αναλογιστούμε ότι μιλάμε για συγκεντρώσεις της τάξης των δισεκατομμυριοστών του γραμμαρίου ανά λίτρο. Αυτό δημιουργεί σημαντικές απαιτήσεις τόσο για τις εργαστηριακές αναλύσεις όσο και για την παρακολούθηση των δικτύων ύδρευσης.
Τι άλλαξε από τον Ιανουάριο του 2026;
Η Οδηγία είχε υιοθετηθεί ήδη από το 2020 και τα κράτη μέλη όφειλαν να την ενσωματώσουν στην εθνική νομοθεσία έως τον Ιανουάριο του 2023. Για τις νέες όμως παραμέτρους, μεταξύ των οποίων και τα PFAS, προβλέφθηκε μεταβατική περίοδος.
Από τις 12 Ιανουαρίου 2026, οι αρμόδιες αρχές και οι πάροχοι ύδρευσης οφείλουν να εξασφαλίζουν τη συμμόρφωση του πόσιμου νερού με τις προβλεπόμενες παραμετρικές τιμές και να πραγματοποιούν συστηματικούς ελέγχους. Τα κράτη μέλη υποχρεούνται επίσης να ενημερώνουν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τα αποτελέσματα της παρακολούθησης, τις υπερβάσεις, σχετικά περιστατικά και τυχόν παρεκκλίσεις.
Για να είναι συγκρίσιμες και αξιόπιστες οι μετρήσεις, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε το 2024 ειδικές τεχνικές κατευθυντήριες γραμμές για τις μεθόδους ανάλυσης και παρακολούθησης των PFAS. Σε αυτές καθορίζονται, μεταξύ άλλων, απαιτήσεις για τις αναλυτικές μεθόδους και τα όρια ποσοτικού προσδιορισμού.
Τι συμβαίνει όταν διαπιστώνεται υπέρβαση;
Η ανίχνευση PFAS πάνω από την προβλεπόμενη παραμετρική τιμή απαιτεί αξιολόγηση του κινδύνου και λήψη διορθωτικών μέτρων. Ανάλογα με την περίπτωση, μπορεί να απαιτηθεί περιορισμός ή απομάκρυνση της πηγής ρύπανσης, αλλαγή της πηγής υδροδότησης, ανάμιξη νερού από διαφορετικές πηγές ή εγκατάσταση κατάλληλης τεχνολογίας επεξεργασίας.
Η απομάκρυνση των PFAS δεν είναι απλή υπόθεση. Οι συμβατικές διαδικασίες επεξεργασίας πόσιμου νερού δεν έχουν σχεδιαστεί απαραίτητα για αυτές τις ενώσεις. Ανάλογα με το είδος και τη συγκέντρωσή τους, μπορούν να χρησιμοποιηθούν τεχνολογίες όπως ειδικός ενεργός άνθρακας, ιοντοανταλλακτικές ρητίνες, νανοδιήθηση και αντίστροφη όσμωση. Η κατάλληλη λύση προϋποθέτει προηγουμένως χημική ανάλυση και σωστό σχεδιασμό της εγκατάστασης.
Ένα νέο κεφάλαιο στον έλεγχο του πόσιμου νερού
Οι νέοι κανόνες δεν σημαίνουν ότι κάθε ευρωπαϊκό δίκτυο αντιμετωπίζει πρόβλημα PFAS. Σημαίνουν όμως ότι ουσίες που μέχρι πρόσφατα δεν παρακολουθούνταν με ενιαίο τρόπο εντάσσονται πλέον επίσημα στους ελέγχους ποιότητας του πόσιμου νερού.
Η εξέλιξη αυτή αντικατοπτρίζει μια ευρύτερη αλλαγή στη φιλοσοφία της ευρωπαϊκής πολιτικής για το νερό: από τον έλεγχο των παραδοσιακών ρύπων περνάμε στην αναζήτηση αναδυόμενων χημικών κινδύνων ακόμη και σε εξαιρετικά χαμηλές συγκεντρώσεις. Για τους φορείς ύδρευσης αυτό σημαίνει πιο απαιτητική παρακολούθηση και, όπου χρειάζεται, προηγμένες τεχνολογίες επεξεργασίας. Για τους καταναλωτές σημαίνει ένα αυστηρότερο πλαίσιο προστασίας και μεγαλύτερη διαφάνεια σχετικά με την ποιότητα του νερού που φτάνει στη βρύση τους.
